Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Kurucusu: Mehmet Emin Resulzade
“Geçmişini bilmeyen bugünü anlayamaz, gerçekler sıradan olduğu kadar acıdır da…” sözleriyle hatırlanan Mehmet Emin Resulzade, Azerbaycan Türkleri için bağımsızlığın simgesi hâline gelen “Bir kere yükselen bayrak, bir daha inmez” sloganının sahibiydi. Modern Azerbaycan milli kimliğinin oluşmasında önemli rol oynayan Resulzade, hayatı boyunca bağımsızlık ve toplumun aydınlanması için çalışmalar yürüttü.
Gençlik Yılları ve Siyasi Faaliyetler
Resulzade, 31 Ocak 1884’te Bakü’nün Novhanı köyünde doğdu. Genç yaşta siyasete ilgi duyan Resulzade, Çarlık rejimine karşı çeşitli siyasi parti ve örgütlerde görev aldı, gazete ve dergilerde yazılar yazdı.
1903’ten itibaren Azerbaycan’da millî bilincin ve sosyal hayatın gelişiminde etkili olan derneklerde görev aldı; Terakkî ve İrşad dergilerinde redaktörlük yaptı. Amcasının oğlu Mehemmedeli Resulzade aracılığıyla tanıştığı Stalin’i birkaç kez ölümden kurtardı. Bu dönemde millî duyguları uyandıran tiyatro eserleri kaleme aldı.
Türkiye ve Azerbaycan’a Katkıları
1909’da Çar rejimi baskılarından kaçmak için İran’a, ardından 1911’de Türkiye’ye geldi. Burada Ziya Gökalp ve diğer aydınlarla tanıştı, Türk ocaklarının çalışmalarına katıldı. 1913’te Bakü’ye dönerek Müsavat Partisi’ye üye oldu ve partinin yayın organı Açıksöz’ün başyazarlığını üstlendi. “Türkleşmek, İslamlaşmak, muasırlaşmak” ülküsünü savundu.
1914-1915’te Osmanlı halkına yardım kampanyaları örgütleyen Resulzade, Azerbaycan Cem‘iyyet-i Hayriyyesi’nin faaliyetlerini destekledi ve gelirlerini bu kampanya için kullandı.
Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Kuruluşu
1917’de Müsavat Partisi Genel Başkanlığı’na seçilen Resulzade, aynı yıl Azerbaycan Millî Şûrası’nın başkanı oldu. 28 Mayıs 1918’de Azerbaycan Cumhuriyeti resmen ilan edildi ve 4 Haziran 1918’de Osmanlı Devleti ile dostluk ve iş birliği anlaşmasına Azerbaycan adına imza attı.
15 Eylül 1918’de kurulan “Kafkas İslam Ordusu”, Bakü’yü Ermeni ve Bolşevik çetelerden kurtardı. Resulzade, Müsavat Partisi Genel Başkanı olarak parlamentoda aktif rol oynadı ve hükümetin faaliyetlerini yönlendirdi.
Bolşevik işgalinin ardından tutuklanan Resulzade, Sovyetlerle iş birliği yapmayı reddetti ve Fransa, Finlandiya, Polonya, Almanya’da yaşadı. 1947’de Türkiye’ye yerleşti, Bakanlar Kurulu kararıyla Türk vatandaşı oldu. Ankara’da Azerbaycan Kültür Derneği’ni kurdu, kitaplar yazdı, konferanslar düzenledi ve ülkesinin durumunu dünyaya duyurdu.
Resulzade, 6 Mart 1955’te Ankara’da hayatını kaybetti ve Cebeci Asri Mezarlığı’na defnedildi. Türkiye’de ismine birçok cadde ve sokak verildi; Ankara Çankaya’daki Mehmet Emin Resulzade Anadolu Lisesi’nde anısı yaşatılıyor.
Türk Dünyası’nın önde gelen fikir ve siyaset adamlarından biri olarak kabul edilen Resulzade’nin Azerbaycan’ın Çarlık Rusya’sı ve Sovyet dönemi tarihine dair yorumları, Sovyetler Birliği’nin çöküşü sonrası daha da değer kazandı.